بلاکچین ماژولار (Modular Blockchain) چیست؟

بلاکچین ماژولار یک معماری جدید در دنیای رمزارزهاست که وظایف اصلی بلاکچین (اجرا، اجماع، دسترس پذیری داده و تسویه) رو بین لایه های تخصصی جداگانه تقسیم میکنه. این طراحی بر خلاف بلاکچین های سنتی و یکپارچه که همه کارها را روی یک لایه انجام میدن، به شبکه اجازه میده تا به مقیاس پذیری بالا، کارمزد پایین (کمتر از ۰.۰۱ دلار) و انعطاف پذیری فوق العاده دست پیدا کنه. در این مقاله، مفاهیم پایه، اجزا، نحوه کار، پروژه های مطرح، امنیت، کاربردهای واقعی، مزایا و معایب و آینده این فناوری رو بررسی میکنیم.

بلاکچین های نسل اول مثل بیت کوین و اتریوم اولیه با یک مشکل اساسی مواجه بودن به نام مقیاس پذیری پایین. در آموزش بلاکچین معمولا از مقیاس پذیری به عنوان یکی از مهم ترین چالش های شبکه های غیرمتمرکز یاد می شود. اتریوم اصلی فقط حدود ۱۵ تا ۲۰ تراکنش در ثانیه پردازش میکرد و توی زمان شلوغی، کارمزدها به بالای ۵۰ دلار هم میرسید. دلیل این مشکل، طراحی یکپارچه (Monolithic) بود؛ یعنی همه وظایف اصلی بلاکچین روی یک لایه انجام میشد و این لایه برای همه کارها از منابع محدودش استفاده میکرد.

بلاکچین ماژولار برای حل همین مشکل به وجود اومد. ایده اصلی ساده هست، به جای اینکه یک شبکه همه کارها رو انجام بده، وظایف رو بین چند لایه تخصصی تقسیم میکنیم. هر لایه فقط روی یک کار خاص تمرکز میکنه و اون رو به بهترین شکل انجام میده. این تفکیک باعث میشه شبکه بتونه هم مقیاس پذیر باشه، هم امن، و هم کارمزد پایینی داشته باشه.

بلاکچین ماژولار چیست؟

برای فهمیدن بلاکچین ماژولار، اول باید بدونیم بلاکچین های سنتی چطور کار میکردن. توی معماری یکپارچه (Monolithic) مثل بیت کوین و اتریوم اولیه، چهار وظیفه اصلی روی یک زنجیره انجام میشد:

• اجرای تراکنش ها: اجرای منطق قراردادهای هوشمند
• دسترس پذیری داده: اطمینان از اینکه داده تراکنش ها قابل دسترسه
• اجماع: توافق اعتبارسنج ها روی ترتیب و اعتبار تراکنش ها
• تسویه: تایید نهایی و غیرقابل برگشت شدن تراکنش ها

مشکل این طراحی اینه که این چهار وظیفه برای منابع محدود بلاک و قدرت پردازش اعتبارسنج ها رقابت میکنن. نتیجه میشه محدودیت شدید در مقیاس پذیری.

اینجاست که بلاکچین ماژولار وارد بازی میشه. این معماری چهار وظیفه رو از هم جدا میکنه و هر کدوم رو به یک لایه تخصصی میسپاره. اجرای تراکنش ها روی محیط های جداگانه (معمولا رول آپ ها) انجام میشه. دسترس پذیری داده توسط شبکه هایی مدیریت میشه که مخصوص ذخیره سازی ارزان و قابل تایید طراحی شدن. اجماع و تسویه هم معمولا روی یه زنجیره اصلی امن میمونه که به عنوان لنگر اعتماد برای همه لایه های بالایی عمل میکنه.

تشبیه ساده ش اینه که یه آشپزخانه سنتی که فقط یه نفر همه کارها رو انجام میده، حداکثر توان محدودی داره. اما یه رستوران حرفه ای با ایستگاه های تخصصی (یکی برای آماده سازی مواد، یکی برای گریل، یکی برای سرد کردن) میتونه هزاران وعده غذا رو همزمان و با کیفیت بالاتر آماده کنه.

اجزای اصلی بلاکچین ماژولار

توی معماری ماژولار، چهار لایه اصلی وجود داره که هر کدوم وظیفه مشخصی رو بر عهده داره. این لایه ها مستقل از هم کار میکنن اما برای راه اندازی و حفظ شبکه به شدت به هم وابسته هستن.

لایه اجرا (Execution Layer)

لایه اجرا مسئول پردازش تراکنش ها و اجرای قراردادهای هوشمنده. توی معماری ماژولار، این لایه از زنجیره اصلی جدا میشه و روی محیط های مستقلی به اسم رول آپ (Rollup) اجرا میگرده. رول آپ ها هزاران تراکنش رو دریافت میکنن، منطق قراردادهای هوشمند رو اجرا میکنن، وضعیت حساب ها رو به روزرسانی میکنن و بعد یه خلاصه فشرده از همه تراکنش ها رو به لایه اجماع ارسال میکنن.

در آموزش ارز دیجیتال، رول آپ ها به عنوان یکی از مهم ترین راهکارهای افزایش مقیاس پذیری بلاکچین شناخته میشن. نمونه های معروف لایه اجرا شامل Arbitrum ،Optimism و zkSync هستن. Arbitrum و Optimism از نوع خوش بینانه (Optimistic) هستن و فرض رو بر درستی تراکنش ها میذارن. zkSync از نوع دانش صفر (ZK) هست و با استفاده از اثبات رمزنگاری، صحت تراکنش ها رو بلافاصله تایید میکنه.

لایه اجماع (Consensus Layer)

لایه اجماع مسئول ترتیب و تایید نهایی بلاک ها و تضمین اینه که همه اعتبارسنج های شبکه بر روی یک نسخه واحد از حقیقت توافق دارن. این لایه تصمیم میگیره چه تراکنش هایی در کدوم بلاک و با چه ترتیبی قرار بگیرن. اگه دو نود مختلف حالت متفاوتی از بلاکچین رو ببینن، لایه اجماع با استفاده از الگوریتم هایی مثل اثبات سهام (PoS) یا تحمل خطای بیزانسی (BFT)، بینشون اختلاف ایجاد میکنه و یک نسخه واحد رو به عنوان حقیقت نهایی انتخاب میکنه.

توی معماری ماژولار، لایه اجماع میتونه مستقل از لایه اجرا و دسترس پذیری داده کار کنه. مثلا شبکه Celestia فقط مسئول اجماع و دسترس پذیری داده هست و هیچ قرارداد هوشمندی رو اجرا نمیکنه. در مقابل، زنجیره Ethereum به عنوان یه لایه تسویه و اجماع قوی عمل میکنه که امنیت و عدم تمرکز بالایی داره.

بیشتر بخوانید: الگوریتم تحمل خطای بیزانس چیست؟ کاربرد آن در بلاک چین (آشنایی با الگوریتم PBFT)

لایه دسترس پذیری داده (Data Availability Layer)

این لایه مسئول منتشر کردن داده های تراکنش ها و در دسترس قرار دادن اونها برای همه نودهای شبکه هست. این کار شاید ساده به نظر برسه، اما یکی از حیاتی ترین بخش های بلاکچین ماژولار محسوب میشه. اگه داده های تراکنش در دسترس نباشه، هیچ نودی نمیتونه وضعیت فعلی شبکه رو تایید کنه، قراردادهای هوشمند رو اجرا کنه، یا اختلافات رو حل کنه.

ممکنه یه اعتبارسنج بدجنس فقط هدر بلاک رو منتشر کنه، اما داده تراکنش ها رو پنهان نگه داره. لایه دسترس پذیری داده با استفاده از تکنیک هایی مثل نمونه برداری از دسترس پذیری داده (DAS) و درختان کدگذاری شده، تضمین میکنه که بدون نیاز به دانلود کل داده، بشه با احتمال بسیار بالا اطمینان پیدا کرد که داده ها به طور کامل منتشر شدن.

پروژه هایی مثل Celestia و Avail از شرکت پالیگان (Polygon) به طور کامل روی این لایه تمرکز دارن. شبکه Celestia میتونه تا ۶.۸ مگابایت داده در هر بلاک رو مدیریت کنه و هزینه پایه دسترس پذیری داده رو به حدود ۰.۰۱ دلار در هر گیگابایت کاهش داده.

بیشتر بخوانید: معرفی پلتفرم پالیگان (Polygon)

لایه تسویه (Settlement Layer)

لایه تسویه جایی هست که تراکنش ها بعد از اجماع، نهایی (Finalized) و غیرقابل برگشت میشن. این لایه به عنوان مرجع نهایی حقیقت عمل میکنه و در صورت بروز اختلاف بین لایه اجرا و لایه اجماع، حکم نهایی رو صادر میکنه. لایه تسویه همچنین مسئول پل زدن (Bridging) بین رول آپ های مختلف هست. وقتی کاربری میخواد دارایی خودش رو از یک رول آپ به رول آپ دیگه منتقل کنه، این درخواست به لایه تسویه فرستاده میشه.

توی معماری ماژولار، معمولا یه زنجیره اصلی امن و نسبتا کند (مثل اتریوم یا سایر بلاکچین های دارای قابلیت تسویه) نقش لایه تسویه رو بازی میکنه و رول آپ ها و زنجیره های لایه دوم، تراکنش های فشرده شده خودشون رو برای نهایی شدن به این لایه ارسال میکنن. برای مثال، اتریوم به عنوان لایه تسویه برای بیش از ۵۰ رول آپ فعال عمل میکنه که مجموعا بیش از ۱۰ میلیون کاربر دارن.

بلاکچین ماژولار چگونه کار میکند؟

حالا که با اجزای اصلی آشنا شدید، بیایید ببینیم یک تراکنش از لحظه ثبت تا نهایی شدن چه مسیری رو طی میکنه.

ثبت تراکنش در لایه اجرا

اولین قدم، ورود درخواست تراکنش به سیستم هست. کاربر یک تراکنش رو امضا میکنه و به لایه اجرا ارسال میکنه. در معماری ماژولار، این لایه اغلب به شکل یک رول آپ (Rollup) یا یک زنجیره تخصصی دیگه هست.

بیشتر رول آپ های مدرن برای سرعت بخشیدن به این مرحله و بهبود تجربه کاربری، از یک ترتیب دهنده (Sequencer) استفاده میکنن. ترتیب دهنده یک نود متمرکز اما موقتی هست که تراکنش ها رو دریافت میکنه، بهشون ترتیب میده و سریعا یک تایید نرم (Soft Confirmation) به کاربر برمیگردونه. این تایید معمولا ظرف کمتر از یک ثانیه انجام میشه و به کاربر میگه تراکنش شما دریافت شده و به زودی پردازش میشه. البته این تایید هنوز کاملا قابل اعتماد نیست؛ چون ترتیب دهنده از نظر تئوری ممکنه خلافش عمل کنه.

در این مرحله، داده تراکنش به صورت خام ثبت میشه و لایه اجرا وضعیت داخلی خودش رو به روز میکنه. اما هنوز خبری از نهایی شدن نیست.

انتقال داده میان لایه ها

بعد از ثبت تراکنش، نوبت به جابه جایی اطلاعات بین لایه های مختلف میرسه. ترتیب دهنده تراکنش های دریافتی رو در بازه های زمانی مشخص (معمولا چند دقیقه یکبار) دسته بندی (batch) میکنه و اونها رو فشرده (compress) میکنه تا حجم داده کمتر بشه. سپس این دسته از تراکنش ها رو به لایه دسترس پذیری داده (DA) ارسال میکنه. بسته به طراحی شبکه، این لایه میتونه خود اتریوم باشه (با ارسال داده به عنوان calldata) یا شبکه های تخصصی تری مثل Celestia.

در شبکه Celestia، فرآیند انتقال داده یک نوآوری جالب داره به اسم نمونه برداری از دسترس پذیری داده (DAS). وقتی داده به Celestia ارسال میشه، بلاک پیشنهاد دهنده داده رو با استفاده از کدگذاری به یک ماتریس گسترش میده و به جای اینکه کل داده رو منتشر کنه، فقط هدر بلاک رو پخش میکنه. نودهای سبک بدون نیاز به دانلود کل داده، فقط چند نمونه تصادفی از این ماتریس رو دانلود میکنن و با بررسی درختان مرکل، صحت و در دسترس بودن کل داده رو با احتمال بالا تایید میکنن.

لایه اجماع همزمان با انتشار داده، به توافق درباره ترتیب درست تراکنش ها میرسه و این داده رو به عنوان بخشی از تاریخچه بلاکچین ثبت میکنه.

فرآیند نهایی شدن تراکنش

آخرین مرحله، نهایی شدن و غیرقابل برگشت شدن تراکنش هست. این کار وظیفه لایه تسویه (Settlement) هست که معمولا روی یک بلاکچین قوی و امن مثل اتریوم اجرا میشه.

لایه اجرا به صورت دوره ای (مثلا هر ۳۰ تا ۶۰ دقیقه یکبار) یک بلوک شامل وضعیت جدید شبکه رو به لایه تسویه ارسال میکنه.

نقش رول آپ ها در اکوسیستم بلاکچین ماژولار

رول آپ یک راهکار مقیاس پذیری لایه دوم هست که تراکنش ها رو از زنجیره اصلی خارج میکنه، اونها رو در بسته های کوچک فشرده دسته بندی میکنه، و بعد به لایه اصلی برمیگردونه. امروزه بیش از ۴۰ رول آپ در مرحله تولید یا تست نت فعال هستن و حجم کل دارایی های قفل شده در اونها به بیش از ۴۲ میلیارد دلار رسیده. دو نوع اصلی رول آپ به شرح زیر هستن.

رول آپ خوش بینانه (Optimistic Rollup) که این روش فرض رو بر درستی تراکنش ها میذاره. یعنی به طور پیش فرض همه تراکنش ها رو درست در نظر میگیره مگر اینکه کسی خلافش رو اثبات کنه. برای این کار یک پنجره اختلاف حدود ۷ روزه در نظر گرفته میشه که در این مدت هر کسی میتونه به یک تراکنش مشکوک اعتراض کنه. مزیت اصلی این روش اینه که با ماشین مجازی اتریوم (EVM) سازگاری کاملی داره. نقطه ضعفش همون چالش پذیری ۷ روزه هست. نمونه های معروفش Arbitrum ،Optimism ،Base هست.

رول آپ دانش صفر (Zero-Knowledge Rollup) که این روش از رمزنگاری پیشرفته استفاده میکنه. به جای اینکه منتظر بمونه کسی اعتراض کنه، برای هر دسته تراکنش یک اثبات رمزنگاری تولید میکنه که صحت همه اون تراکنش ها رو یکجا اثبات میکنه. مزیت بزرگ این روش اینه که نهایی شدن تراکنش تقریباً فوری هست. نقطه ضعفش اینه که تولید اثبات های رمزنگاری از نظر محاسباتی سنگینه. نمونه های معروفش  zkSync ،Starknet ،Polygon zkEVM هست.

بیشتر بخوانید: معرفی ZK-Proof (اثبات دانش صفر) و بهبود حریم خصوصی تراکنش‌های مالی

سوالی که شاید برای شما هم پیش بیاد، چرا رول آپ ها ضروری هستن؟ چون مسئولیت لایه اجرا رو بر عهده دارن، ظرفیت شبکه رو بیش از ۱۰۰ برابر افزایش میدن، هزینه رو به زیر ۰.۰۱ دلار کاهش میدن، و امنیت خودشون رو از لایه پایه (اتریوم) به ارث میبرن.

پروژه های مطرح بلاکچین ماژولار

• Celestia: اولین شبکه ای بود که معماری ماژولار رو عملی کرد. تمرکزش روی لایه دسترس پذیری داده (DA) و اجماع هست. با تکنیک نمونه برداری از دسترس پذیری داده (DAS) و کدگذاری درست، به رول آپ ها اجازه میده از فضای بلاک ارزان استفاده کنن. پروتکل جدید فیبر (Fibre) به پهنای باند ۱ ترابیت در ثانیه در تست های اولیه دست پیدا کرده.
• Cosmos: با هدف ایجاد «اینترنت بلاکچین ها» طراحی شده. به توسعه دهنده ها اجازه میده با استفاده از Cosmos SDK بلاکچین های کاملا مستقل و قابل سفارشی سازی بسازن. هر زنجیره از طریق پروتکل IBC میتونه با سایر زنجیره ها ارتباط برقرار کنه.
• Polkadot: همه پاراچین ها به یک زنجیره مرکزی متصل هستن و امنیت خودشون رو به طور اشتراکی از اون میگیرن. با استفاده از فریمورک Substrate ساخته میشن و از طریق پروتکل XCM باهمدیگه ارتباط برقرار میکنن.
• EigenLayer: با معرفی مفهوم ری استیکینگ (Restaking)، امنیت اقتصادی اتریوم رو به سایر پروتکل ها قرض میده. اعتبارسنج های اتریوم میتونن اتر استیک شده خودشون رو دوباره قفل کنن و در ازای تامین امنیت شبکه های دیگه پاداش اضافی دریافت کنن. تا فوریه ۲۰۲۶، بیش از ۱۸ میلیارد دلار ارزش کل قفل شده داشت.
• Avail: پروژه ای که توسط یکی از بنیانگذاران سابق پالیگان (Polygon) ایجاد شده. از سه جزء تشکیل شده:
  • Avail DA (لایه دسترس پذیری داده)
  • Avail Nexus (هاب تأیید غیرمتمرکز)
  • Avail Fusion (تقویت امنیت با دارایی هایی مثل بیت کوین و اتریوم)

امنیت در بلاکچین های ماژولار

در معماری ماژولار، دو مدل اصلی امنیت وجود داره. در آموزش امنیت ارز دیجیتال، شناخت تفاوت میان مدل های امنیتی شبکه های بلاکچینی اهمیت زیادی داره، چون سطح امنیت و مقاومت هر شبکه در برابر حملات تا حد زیادی به همین ساختار بستگی داره.
امنیت اشتراکی (Shared Security) مدلیه که پولکادات و ایجِن لیر ازش استفاده میکنن و توی اون همه زنجیره ها از یک مجموعه اعتبارسنج مشترک بهره میبرن. در مقابل، امنیت ایزوله (Isolated Security) که کازماس ازش استفاده میکنه، به این صورته که هر زنجیره مسئول تامین امنیت خودشه.

مهم ترین تهدیدات امنیتی و راهکارهای مقابله:

• حملات عدم دسترس پذیری داده: تولیدکننده بلاک داده تراکنش ها رو پنهان نگه میداره. راهکارش، نمونه برداری از دسترس پذیری داده (DAS) و کدگذاری درست که با کدگذاری رید-سولومون دو بعدی انجام میشه. به این ترتیب، نودهای سبک با نمونه برداری تصادفی میتونن با اطمینان بالا (۹۹٪ با ۱۶ نمونه) از در دسترس بودن داده مطمئن بشن.
• حملات ترتیب دهنده: ترتیب دهنده متمرکز میتونه تراکنش ها رو سانسور کنه یا ترتیبشون رو به نفع خودش تغییر بده (استخراج ارزش از حداکثر MEV). راهکارش تمرکززدایی تدریجی ترتیب دهنده ها و مکانیزم خروج اضطراری که به کاربر اجازه میده در صورت سانسور شدن، تراکنش خودش رو مستقیما به لایه پایه ارسال کنه.
• حملات طولانی مدت: مهاجم با کلیدهای قدیمی، فورک جایگزین از گذشته میسازه. این حمله برای نودهایی که مدت طولانی آفلاین بودن خطرناکه. راهکارش دوره وابستگی ضعیف (۱۴ روز در سلستیا)، دوره جداشدن اعتبارسنج ها، و بازرسی های نقطه ای.
• حملات پل های بین زنجیره ای: هک پل ها برای سرقت دارایی. تاریخچه کریپتو پر از هک های بزرگ پل هاست (مثل هک ران بریج با ۶۲۵ میلیون دلار). راهکارش پل های ماژولار که از چندین روش تایید مختلف به صورت موازی استفاده میکنن، و رویکرد تنوع مشتری.

کاربردهای بلاکچین ماژولار در دنیای واقعی

• دیفای و بازارهای مالی: صرافی های غیرمتمرکز معاملات دائمی (Perpetuals) مثل Hyperliquid به پهنای باند بالایی نیاز دارن. سلستیا در سند Vision 2.0 خودش پیش بینی کرده که بازارهای مبتنی بر این شبکه میتونن سالانه ۶۰۰ میلیون دلار کارمزد تولید کنن (با فرض درآمد ۲۰ میلیارد دلاری و نرخ کارمزد ۳ درصد). 
• گیمینگ و متاورس: بازی ها به تراکنش های سریع، ارزان و با حجم بالا نیاز دارن. Ancient8 Chain یک لایه دوم اتریوم هست که به طور خاص برای بازی های Web3 طراحی شده و از سلستیا برای لایه دسترس پذیری داده استفاده میکنه. هدف Ancient8 اینه که به ۱۰۰ میلیون کاربر در متاورس قدرت بده.
• انتزاع حساب (Account Abstraction): تا ژوئن ۲۰۲۶، بیش از ۳۰ میلیون حساب هوشمند در شبکه اتریوم و لایه های دوم مستقر شدن. این قابلیت به کاربر اجازه میده با ایمیل یا بیومتریک وارد بشه، تراکنش بدون گس انجام بده (هزینه توسط برنامه پرداخت میشه)، و چند عمل مثل تأیید و خرید رو در یک تراکنش ترکیب کنه.
• زیرساخت امنیت اشتراکی: ایجِن لیر میزبان سرویس های فعال تایید (AVS) مختلفی هست. EigenDA به عنوان اولین و بزرگترین AVS، پهنای باند پایدار ۱۵ مگابایت در ثانیه و قله های ۱ گیگابایت در ثانیه در تست های تولیدی داره. eOracle یک اوراکل غیرمتمرکز هست که از امنیت ایجِن لیر بهره میبره. اومنی نتورک (Omni Network) و هایپرلین (Hyperlane) هم پل های بین زنجیره ای با امنیت بالا هستن.

مزایا و معایب بلاکچین ماژولار

 در جدول زیر مزایا و معایب بلاکچین ماژولار رو در کنار هم می بینیم.

آینده بلاکچین ماژولار

Celestia در سند Vision 2.0 خودش سه عصر از پهنای باند رو تعریف کرده: عصر AMM (۱۰ کیلوبایت در ثانیه) برای بازارهای اسپات خودکار مثل یونی سواپ اولیه، عصر دفترچه سفارش آنچین (۱-۱۰ مگابایت در ثانیه) برای صرافی هایی مثل Hyperliquid و عصر «همه بازارها» (۱ گیگابایت تا ۱ ترابیت در ثانیه) برای هر بازاری از جمله سهام، کالاها، تبلیغات لحظه ای و اقتصاد ماشین به ماشین. پروتکل فیبر (Fibre) با فناوری ZODA معادل 881 برابر سریع تر از جایگزین های قبلی هست.

اتریوم در اوایل ۲۰۲۶ به طور کامل به آینده ماژولار متعهد شده. لایه های دوم بیش از ۹۵ درصد تراکنش های اکوسیستم رو پردازش میکنن و ارزش کل قفل شده در رول آپ ها از ۳۹ میلیارد دلار عبور کرده. ارتقاء دنکان (Dencun) با proto-danksharding، و فشار مداوم به سمت Danksharding کامل در سال های ۲۰۲۶-۲۰۲۷، به طور خاص طراحی شدن تا اجرای ماژولار رو کارآمدتر کنن.

همگرایی هوش مصنوعی و بلاکچین ماژولار یکی از هیجان انگیزترین روندهاست. قراردادهای هوشمند تطبیقی با هوش مصنوعی تقویت شدن و اقتصاد ماشین به ماشین در حال شکل گیری هست. سلستیا پیش بینی میکنه ظرف چند دهه، بخش بزرگی از فعالیت اقتصادی به تعاملات ماشین به ماشین تبدیل بشه. بر اساس پیش بینی های مک کنزی، دارایی های توکن شده (RWA) تا سال ۲۰۳۰ میتونن به ۲ تریلیون دلار برسن.

جمع بندی

بلاکچین ماژولار یکی از مهم ترین تحولات صنعت رمزارزهاست که راه حل تازه ای برای مشکل دیرینه مقیاس پذیری ارائه میده. با تفکیک وظایف بین لایه های تخصصی، این معماری میتونه تا ۶۰,۰۰۰ تراکنش در ثانیه پردازش کنه و کارمزدها رو به زیر ۰.۰۱ دلار برسونه.

پروژه های پیشگامی مثل سلستیا (لایه DA)، کازماس (حاکمیت مستقل)، پولکادات (امنیت اشتراکی)، ایجِن لیر (ری استیکینگ) و اویل (یکپارچگی) هرکدوم نشون دادن که این معماری نه فقط یه نظریه، بلکه راه حلی عملی و قابل اجراست. اما چالش هایی مثل پیچیدگی فنی، تمرکز ترتیب دهنده ها و ریسک های امنیتی پل ها همچنان باقی هستن. برای مطالعه مقالات بیشتر به وب سایت کریپتونگار مراجعه کنید.