Web3 چیست؟ راهنمای کامل نسل سوم اینترنت به زبان ساده

Web3 چیست؟ Web3 مدلی از اینترنت محسوب میشه که با استفاده از بلاکچین، قراردادهای هوشمند و برنامه های غیرمتمرکز، امکان کنترل و مالکیت مستقیم تر داده ها و دارایی های دیجیتال رو برای کاربران فراهم میکنه. برخلاف Web2 که بسیاری از خدمات و اطلاعات در پلتفرم های متمرکز قرار دارن، Web3 روی کاهش وابستگی به واسطه ها و افزایش نقش کاربران در مدیریت دارایی های دیجیتال تمرکز داره. دیفای، بازی های بلاکچینی، DAO ها، هویت دیجیتال و توکنیزه کردن دارایی ها از مهم ترین کاربردهای این مدل از اینترنت هستن.

Web3 چیست؟ این سوال برای خیلی از افرادی که تازه با بلاکچین و ارز دیجیتال آشنا شدن، مطرح میشه. Web3 ایده ای برای تغییر نحوه تعامل کاربران با اینترنت و مالکیت داده ها و دارایی های دیجیتاله. اما چه چیزی باعث شده این مدل از اینترنت مورد توجه قرار بگیره؟

در Web2، بخش زیادی از خدمات و اطلاعات کاربران توسط پلتفرم های متمرکز مدیریت میشه. همین موضوع بحث مالکیت داده و کنترل دارایی های دیجیتال رو جدی تر کرده. Web3 با استفاده از فناوری هایی مثل بلاکچین، قراردادهای هوشمند، توکن ها و برنامه های غیرمتمرکز، تلاش میکنه بخشی از این کنترل رو به کاربران برگردونه. با این حال، این مدل هنوز با چالش هایی مثل پیچیدگی استفاده، مقیاس پذیری و مسائل قانونی روبه رو هست. در این مقاله از کریپتونگار بررسی میکنیم Web3 چطور کار میکنه، چه کاربردهایی داره، چه تفاوتی با Web2 داره و آیا واقعا میتونه شکل اینترنت رو تغییر بده.

Web3 چیست؟

برای اینکه بدونیم Web3 چیست؟ اول باید اون رو یک رویکرد تازه برای ساخت و استفاده از اینترنت بدونیم، نه یک فناوری یا شبکه واحد. در این مدل، کاربران کنترل بیشتری روی هویت، داده ها و دارایی های دیجیتال خودشون دارن و وابستگی به پلتفرم های متمرکز کمتر میشه. بلاکچین، قراردادهای هوشمند، توکن ها و برنامه های غیرمتمرکز هم از فناوری هایی هستن که برای رسیدن به این هدف استفاده میشن. Web3 معمولا با مفهوم تمرکززدایی شناخته میشه، اما نباید اون رو به معنی حذف کامل شرکت ها یا سرورهای متمرکز در نظر گرفت. حتی در وضعیت فعلی، بخشی از زیرساخت سرویس های Web3 همچنان به خدمات متمرکز وابسته است. تفاوت اصلی اینه که در بسیاری از سرویس های Web3، مالکیت و اجرای بخشی از منطق برنامه میتونه به شبکه های عمومی و قراردادهای هوشمند منتقل بشه.
در یک نمونه ساده، کاربر برای استفاده از یک برنامه Web3 میتونه به جای ساخت حساب در همون پلتفرم، با کیف پول خودش وارد بشه. تراکنش ها و مالکیت دارایی های قابل انتقال هم میتونه روی بلاکچین ثبت بشه. این ساختار باعث میشه کاربر در بعضی سرویس ها وابستگی کمتری به یک پلتفرم مشخص داشته باشه؛ هرچند میزان واقعی تمرکززدایی در هر پروژه با پروژه دیگه متفاوته.  Web3 رو بهتره یک مدل در حال توسعه بدونیم که چند فناوری و ایده مختلف رو کنار هم قرار میده. برای شناخت زیرساخت هایی که در این مدل استفاده میشن، آشنایی با مفاهیم پایه در آموزش ارز دیجیتال میتونه درک ارتباط بین بلاکچین، کیف پول، توکن و قرارداد هوشمند رو ساده تر کنه.

بیشتر بخوانید: قرارداد هوشمند چیست؟ راه های پیدا کردن اسمارت کانترکت

چرا Web3 اهمیت دارد؟

اهمیت Web3 بیشتر از جایی شروع میشه که درباره رابطه کاربر با پلتفرم صحبت میکنیم. در بسیاری از سرویس های Web2، شرکت ارائه دهنده سرویس کنترل حساب، داده و زیرساخت رو در اختیار داره. Web3 تلاش میکنه بخشی از این کنترل رو به کاربر منتقل کنه و امکان استفاده از هویت و دارایی دیجیتال در سرویس های مختلف رو بیشتر کنه. برای مثال، در یک برنامه غیرمتمرکز مبتنی بر بلاکچین، منطق اصلی برنامه میتونه داخل قرارداد هوشمند اجرا بشه. قرارداد هوشمند برنامه ایه که روی بلاکچین قرار میگیره و در صورت دریافت درخواست معتبر، کد اون طبق شرایط تعیین شده اجرا میشه.

همین ویژگی امکان ساخت سرویس هایی مثل بازارهای معاملاتی، ابزارهای مالی و بازی های مبتنی بر بلاکچین رو فراهم میکنه.
Web3 همچنین مفهوم مالکیت دیجیتال رو جدی تر میکنه. در مدل های مبتنی بر توکن، یک دارایی میتونه روی بلاکچین ثبت بشه و مالکیت اون با یک آدرس رمزنگاری مرتبط باشه. البته داشتن یک توکن به تنهایی به معنی مالکیت قانونی یک دارایی در دنیای واقعی نیست و این موضوع به نوع توکن و شرایط حقوقی اون بستگی داره. در کنار این ظرفیت ها، Web3 هنوز محدودیت های مهمی داره. پیچیدگی کیف پول ها، مسئولیت نگهداری کلیدهای خصوصی، هزینه تراکنش و وابستگی بخشی از اکوسیستم به زیرساخت های متمرکز، از مشکلاتی هستن که هنوز به طور کامل حل نشدن.

مسیر تحول اینترنت؛ از وب 1 تا وب 3

اینترنت از ابتدا با مدلی که امروز میشناسیم کار نمیکرد. در وب اولیه، هدف اصلی ایجاد بستری باز برای انتشار و دسترسی به اطلاعات بود. بعدتر، وب 2 با اضافه کردن تعامل، محتوای کاربر و پلتفرم های آنلاین، نقش کاربران رو تغییر داد. Web3 هم در پاسخ به بخشی از محدودیت های مدل متمرکز، ایده استفاده از زیرساخت های غیرمتمرکز برای افزایش نقش کاربر در مالکیت و مدیریت دارایی و داده رو مطرح کرده.

وب 1 (Web 1.0) چه بود؟

وب 1 به دوره ابتدایی World Wide Web گفته میشه که در تقسیم بندی رایج Ethereum.org، حدود سال های 1990 تا 2004 قرار میگیره. این بازه مرز رسمی و فنی بین نسل های وب نیست، بلکه یک چهارچوب توضیحی برای درک تحول اینترنت محسوب میشه. در این دوره، بیشتر صفحات وب محتوای ثابت داشتن و کاربر عمدتا برای دریافت اطلاعات وارد سایت میشد.
ریشه وب به سال 1989 برمیگرده؛ زمانی که تیم برنرز لی در CERN پیشنهاد ایجاد یک سیستم اطلاعاتی مبتنی بر ابرمتن رو مطرح کرد. او در سال 1990 نخستین سرور و برنامه کلاینت وب رو ایجاد کرد و HTML ،HTTP و URI هم در همین مسیر شکل گرفتن. W3C همچنین ثبت کرده که فناوری وب در سال 1993 به شکل عمومی و بدون دریافت حق امتیاز در دسترس قرار گرفت.
این ساختار باعث شده بود انتشار اطلاعات نسبت به سیستم های قبلی ساده تر و قابل دسترس تر بشه، اما مشارکت کاربر هنوز محدود بود. یک سایت میتونست اطلاعات رو در اختیار تعداد زیادی از بازدیدکننده ها بذاره، ولی کاربران معمولا نقش تولیدکننده محتوا یا مشارکت کننده فعال رو نداشتن. به همین دلیل، وب 1 معمولا با مفهوم Read-Only یا «فقط خواندنی» توضیح داده میشه.
پس مسئله اصلی وب 1، ضعف اینترنت به معنای امروزی نبود. این مدل برای هدف اولیه وب، یعنی انتشار و دسترسی به اطلاعات، طراحی شده بود. محدودیت اون زمانی بیشتر خودش رو نشون داد که کاربران انتظار محیط های تعاملی، ارتباط مستقیم و امکان تولید محتوا رو پیدا کردن.

وب 2 (Web 2.0) و مشکلات آن 

وب 2 با تغییر نقش کاربر شکل گرفت. Ethereum.org آغاز این دوره رو حدود سال 2004 و همزمان با ظهور پلتفرم های شبکه اجتماعی قرار میده. کاربر در این مدل فقط محتوای منتشرشده رو نمیخونه؛ بلکه میتونه متن، تصویر، ویدیو و اطلاعات مختلف تولید کنه و با کاربران دیگه تعامل داشته باشه. این تغییر باعث شد تولید محتوا از اختیار صاحبان سایت خارج بشه و به بخش بزرگی از کاربران برسه. پلتفرم ها هم ابزارهایی فراهم کردن که انتشار محتوا و ارتباط آنلاین رو بدون دانش فنی زیاد ممکن میکرد. همین مدل باعث شد سرویس های اینترنتی سریع تر رشد کنن و شبکه های اجتماعی و اقتصاد مبتنی بر تبلیغات شکل گسترده تری پیدا کنن.
اما همین مدل، رابطه جدیدی بین کاربر و پلتفرم ایجاد کرد. کاربر محتوا تولید میکرد، ولی حساب کاربری، زیرساخت و بخش زیادی از داده ها تحت مدیریت شرکت ارائه دهنده سرویس قرار داشت. با رشد کاربران، تعداد محدودی از شرکت ها سهم نامتناسبی از ترافیک و ارزش ایجادشده در وب رو در اختیار گرفتن. مشکل فقط تمرکز داده نیست. وقتی هویت و سابقه فعالیت کاربر به یک پلتفرم وابسته باشه، تغییر قوانین اون پلتفرم میتونه روی دسترسی کاربر به حساب، محتوا یا جامعه مخاطبانش اثر بذاره. از طرف دیگه، کاربری که در یک سرویس محتوا تولید میکنه لزوما مالک اقتصادی اون محتوا یا ارزش ایجادشده از طریق اون نیست. این وابستگی یکی از مسائلیه که ایده Web3 تلاش میکنه به شکل متفاوتی باهاش برخورد کنه.
با این حال، این مشکلات به معنی شکست Web2 نیست. بخش بزرگی از سادگی، سرعت و مقیاس پذیری خدمات آنلاین فعلی نتیجه همین معماری متمرکزه. اگر بخوای ارتباط بین این تغییرات و فناوری های پایه رو بهتر درک کنی، مطالعه آموزش بلاکچین میتونه شناخت دقیق تری از شبکه های غیرمتمرکز و نحوه ثبت داده در اون ها بهت بده.

وب 3 و راهکارهای آن برای مشکلات وب 2

Web3 با این ایده شکل گرفته که بخشی از کنترل و مالکیت خدمات دیجیتال میتونه از پلتفرم های متمرکز به کاربران و شبکه های توزیع شده منتقل بشه. NIST در گزارش رسمی IR 8475 ،Web3 رو چشم اندازی برای آینده اینترنت معرفی میکنه که روی کاربرمحور بودن، داده های غیرمتمرکز و مدیریت داده توسط کاربران تاکید داره. بلاکچین یکی از فناوری های اصلی این رویکرده. بلاکچین میتونه ثبت تراکنش و وضعیت دارایی های دیجیتال رو به شبکه ای از مشارکت کنندگان بسپاره و قراردادهای هوشمند هم امکان اجرای منطق مشخص روی شبکه رو فراهم میکنن. NIST بلاکچین، قراردادهای هوشمند، توکن ها و هویت غیرمتمرکز رو در میان فناوری های مرتبط با وب 3 قرار میده.

یکی از تفاوت های مهم وب 3 با Web2 به مدل مالکیت دیجیتال مربوط میشه. در Web2، دارایی های داخل یک سرویس معمولا به حساب کاربری همون پلتفرم وابسته هستن. در وب 3 دارایی های ثبت شده روی بلاکچین میتونن مستقیما با یک آدرس رمزنگاری مرتبط باشن و کاربر کنترل کلیدهای اون آدرس رو در اختیار داشته باشه. انتقال این دارایی ها بین سرویس های سازگار هم ممکنه، هرچند این قابلیت به طراحی و استانداردهای هر پروژه بستگی داره.

هویت هم در این مدل شکل متفاوتی پیدا میکنه. در Web2، معمولا برای هر سرویس یک حساب جداگانه ساخته میشه و اطلاعات کاربر نزد ارائه دهنده همون سرویس قرار میگیره. نسل سوم اینترنت میتونه از کیف پول و هویت مبتنی بر رمزنگاری برای ایجاد یک نقطه ورود مشترک به چند سرویس استفاده کنه. با این حال، کیف پول به تنهایی مشکل هویت یا حریم خصوصی رو حل نمیکنه و طراحی هر پروژه همچنان اهمیت داره.

وب 3 قرار نیست مشکلات Web2 رو به صورت خودکار برطرف کنه. Ethereum.org به محدودیت هایی مثل پیچیدگی تجربه کاربری، هزینه تراکنش، نیاز به آموزش و وابستگی بخشی از اکوسیستم به زیرساخت های متمرکز اشاره میکنه. NIST هم هشدار میده که ترکیب فناوری های در حال توسعه Web3 میتونه ریسک های امنیتی جدیدی ایجاد کنه. تفاوت Web2 و Web3 بیشتر به محل کنترل و مالکیت برمیگرده، نه حذف کامل مدل قبلی. 

ویژگی های اصلی وب 3

Web3 تلاش میکنه رابطه کاربر با داده، هویت و دارایی دیجیتال رو تغییر بده. تمرکززدایی، مالکیت مستقیم دارایی، دسترسی بدون مجوز، پرداخت بومی و تعامل بین برنامه ها از مهم ترین ویژگی های مرتبط با وب 3 هستن. با این حال، وجود یک بلاکچین به تنهایی برای غیرمتمرکز بودن کامل یک سرویس کافی نیست و معماری هر پروژه باید جداگانه بررسی بشه.

• تمرکززدایی و توزیع کنترل: در Web2 بخش زیادی از اجرای سرویس و نگهداری داده به شرکت ارائه دهنده وابسته است. Web3 تلاش میکنه بخشی از این کنترل رو بین شبکه ای از مشارکت کنندگان توزیع کنه. برای مثال، در شبکه اتریوم نودها وضعیت شبکه رو نگهداری میکنن و تراکنش ها طبق قوانین پروتکل پردازش میشن. با این حال، بعضی لایه های یک برنامه ممکنه همچنان متمرکز باقی بمونن.
• مالکیت دارایی های دیجیتال: در Web2 دارایی های داخل یک پلتفرم معمولا به حساب کاربر وابسته هستن. در Web3، توکن ها و NFTها میتونن روی بلاکچین ثبت بشن و کنترل اون ها از طریق کلیدهای خصوصی کیف پول انجام بشه. در این مدل، کاربر میتونه بدون وابستگی مستقیم به حساب یک پلتفرم، دارایی خودش رو مدیریت و منتقل کنه. شناخت رابطه بین آدرس، کلید خصوصی و امضای تراکنش برای درک این مدل ضروریه. به همین دلیل آموزش کیف پول ارز دیجیتال میتونه به درک بهتر ساختار وب 3 کمک کنه.
• دسترسی بدون مجوز و پرداخت بومی: بسیاری از شبکه های نسل سوم اینترنت به شکل Permissionless طراحی شدن؛ یعنی برای تعامل با لایه پایه شبکه، کاربر یا توسعه دهنده لزوما به تایید یک شرکت نیاز نداره. دارایی های دیجیتال هم میتونن به عنوان روش پرداخت بومی در خود برنامه استفاده بشن؛ قابلیتی که برای تراکنش های بین المللی و انتقال مستقیم ارزش کاربرد داره.
• هویت و ترکیب پذیری برنامه ها: Web3 میتونه از هویت های رمزنگاری شده و استانداردهایی مثل DID برای کاهش وابستگی هویت دیجیتال به یک ارائه دهنده مرکزی استفاده کنه. W3C ،DID رو برای ایجاد شناسه های قابل کنترل و غیرمتمرکز استاندارد کرده، اما این فناوری به معنی ناشناس بودن کامل کاربر نیست.

قراردادهای هوشمند هم امکان تعامل برنامه های مختلف رو فراهم میکنن. یک برنامه میتونه از توکن یا قرارداد موجود استفاده کنه و قابلیت جدیدی روی اون بسازه. این ترکیب پذیری یکی از پایه های شکل گیری اکوسیستم های Web3 محسوب میشه.

بیشتر بخوانید: والت کانکت چیست؟

اجزای اصلی اکوسیستم Web3 چیست؟

اکوسیستم وب 3 از یک فناوری واحد ساخته نشده و چند لایه مختلف در کنار هم کار میکنن. NIST در گزارش فنی خود، بلاکچین، هویت دیجیتال، توکن ها، قراردادهای هوشمند و گواهی های قابل راستی آزمایی رو از اجزای مهم این مدل معرفی میکنه. زیرساخت های معمول اینترنت مثل سرورها، پایگاه های داده و پروتکل های ارتباطی هم همچنان میتونن در برنامه های نسل سوم اینترنت استفاده بشن. در لایه زیرساخت، بلاکچین وظیفه ثبت وضعیت و تراکنش ها رو بر عهده داره و شبکه ای از نودها در نگهداری و پردازش اطلاعات مشارکت میکنن. روی این لایه، قراردادهای هوشمند قرار میگیرن که منطق اجرایی برنامه رو پیاده میکنن. در اتریوم، این قراردادها روی ماشین مجازی اتریوم (EVM) اجرا میشن و برنامه های مختلف میتونن از اون ها استفاده کنن.
کاربر معمولا از طریق کیف پول با این زیرساخت ارتباط برقرار میکنه. کیف پول امکان مدیریت حساب، امضای تراکنش و تعامل با برنامه های Web3 رو فراهم میکنه. در سمت کاربرد، اپلیکیشن های غیرمتمرکز (dApps) رابطی بین کاربر و قراردادهای هوشمند هستن و میتونن خدماتی مثل امور مالی غیرمتمرکز، بازی، بازارهای دیجیتال یا مدیریت هویت ارائه بدن. توکن ها هم برای نمایش دارایی، انتقال ارزش یا ایجاد سازوکارهای اقتصادی در شبکه استفاده میشن. در کنار اون ها، DAOها امکان سازماندهی و تصمیم گیری جمعی بر اساس قوانین و سازوکارهای تعریف شده در قراردادها رو فراهم میکنن. در نهایت، راهکارهای ذخیره سازی غیرمتمرکز میتونن برای نگهداری داده هایی استفاده بشن که قرار نیست همه اون ها مستقیما روی  بلاکچین قرار بگیرن.
این اجزا جدا از هم عمل نمیکنن. برای مثال، یک dApp میتونه از کیف پول برای شناسایی و امضای تراکنش، از قرارداد هوشمند برای اجرای منطق، از توکن برای انتقال ارزش و از یک سیستم ذخیره سازی غیرمتمرکز برای نگهداری فایل استفاده کنه. همین ارتباط بین لایه هاست که یک اکوسیستم Web3 رو شکل میده، نه صرفا استفاده از بلاکچین در یک برنامه.

Web3 چگونه کار می کند؟

 Web3 از چند لایه به هم مرتبط تشکیل شده که هر کدوم وظیفه مشخصی دارن. کاربر معمولا از طریق کیف پول وارد یک dApp میشه، درخواست خودش رو امضا میکنه و در صورت نیاز، تراکنش روی بلاکچین ثبت میشه. قراردادهای هوشمند هم قوانین و منطق اجرای عملیات رو انجام میدن و توکن ها میتونن نقش دارایی یا ابزار انتقال ارزش رو داشته باشن. این ساختار باعث میشه بخشی از فعالیت هایی که در Web2 توسط سرور و پایگاه داده یک شرکت انجام میشد، روی شبکه های غیرمتمرکز اجرا یا ثبت بشه. البته همه اجزای یک سرویس Web3 لزوما غیرمتمرکز نیستن و رابط کاربری، ذخیره سازی داده یا سرویس دسترسی به شبکه ممکنه همچنان توسط زیرساخت های متمرکز ارائه بشه.

هویت غیرمتمرکز و ورود با کیف پول در Web3

در بسیاری از سرویس های Web2، ورود کاربر با ایمیل، شماره تلفن یا حساب یک پلتفرم انجام میشه. در Web3، کیف پول میتونه نقش نقطه ورود به برنامه رو داشته باشه. کاربر با امضای رمزنگاری شده، کنترل آدرس خودش رو اثبات میکنه و لزوما نیازی به ساخت حساب جداگانه در هر سرویس نداره. هویت غیرمتمرکز میتونه این مدل رو یک مرحله جلوتر ببره. استاندارد DID در W3C برای ایجاد شناسه هایی طراحی شده که میتونن از ثبت کننده های مرکزی مستقل باشن و کنترل اون ها با سازوکارهای رمزنگاری اثبات بشه. با این حال، DID به معنی ناشناس بودن کامل نیست و میزان حریم خصوصی به نحوه طراحی سیستم بستگی داره.

نقش بلاکچین در Web3

بلاکچین لایه ای هست که وضعیت، تراکنش ها و مالکیت بسیاری از دارایی های وب 3 روی اون ثبت میشه. به جای اینکه یک شرکت پایگاه داده اصلی رو کنترل کنه، شبکه ای از نودها در نگهداری و اعتبارسنجی وضعیت مشارکت میکنن. به همین دلیل، بلاکچین یکی از پایه های اصلی در پاسخ به سوال Web3 چیست محسوب میشه، هرچند هر سرویس مبتنی بر بلاکچین لزوما یک برنامه کاملا غیرمتمرکز نیست. برای نمونه، در اتریوم تراکنش ها و اجرای قراردادهای هوشمند طبق قوانین پروتکل شبکه انجام میشه. اگر قصد داری سازوکار این لایه رو دقیق تر بشناسی، آموزش اتریوم میتونه درک بهتری از رابطه بین حساب ها، تراکنش ها و قراردادهای هوشمند ایجاد کنه.

کاربرد قراردادهای هوشمند در Web3

قرارداد هوشمند در اصل یک برنامه است که روی انواع بلاکچین اجرا میشه و میتونه طبق قوانین از قبل تعیین شده، داده رو تغییر بده یا یک عملیات رو انجام بده. در اتریوم، قراردادها در یک آدرس مشخص قرار دارن و با دریافت تراکنش میتونن توابع تعریف شده خودشون رو اجرا کنن. این قابلیت باعث میشه بخشی از منطق یک سرویس به جای اجرای کامل روی سرور شرکت، روی شبکه قرار بگیره. برای مثال، یک قرارداد میتونه شرایط انتقال توکن، انجام معامله یا توزیع دارایی رو طبق کد مشخص اجرا کنه. البته کد قرارداد بعد از استقرار معمولا به سادگی یک نرم افزار معمولی قابل تغییر نیست و خطای برنامه نویسی میتونه پیامد جدی داشته باشه.

نقش توکن ها در اقتصاد Web3

توکن ها فقط برای پرداخت استفاده نمیشن. اون ها میتونن نماینده یک دارایی، ابزار پرداخت، وسیله دسترسی به یک سرویس یا بخشی از سازوکار اقتصادی یک شبکه باشن. NIST هم توکن های دیجیتال رو یکی از فناوری های پیشنهادی برای نمایش دارایی ها در مدل Web3 معرفی میکنه. برای مثال، یک پروتکل میتونه از توکن برای پرداخت کارمزد یا مشارکت در تصمیم گیری استفاده کنه. اما وجود توکن به تنهایی نشون نمیده یک پروژه غیرمتمرکز یا کاربردی است. ارزش و نقش واقعی توکن به طراحی پروتکل، نحوه توزیع و کاربرد اون در اکوسیستم بستگی داره.

نقش اپلیکیشن های غیرمتمرکز (dApps) در Web3

dApp رابطی بین کاربر و زیرساخت Web3 ایجاد میکنه. طبق مستندات رسمی اتریوم، یک dApp ترکیبی از رابط کاربری و کدی است که بخش پشتی اون روی یک شبکه غیرمتمرکز اجرا میشه. این برنامه ها میتونن از قراردادهای هوشمند برای اجرای عملیات و از کیف پول برای امضای تراکنش های کاربر استفاده کنن. برای نمونه، کاربر در یک برنامه مالی غیرمتمرکز میتونه کیف پولش رو متصل کنه، موجودی رو مشاهده کنه و یک تراکنش رو امضا کنه. درخواست به قرارداد هوشمند میرسه و نتیجه طبق قوانین قرارداد روی شبکه ثبت میشه. البته رابط کاربری یک dApp میتونه همچنان روی زیرساخت متمرکز میزبانی بشه.

نقش DAO در Web3

DAO یا سازمان خودگردان غیرمتمرکز، مدلی برای هماهنگی و تصمیم گیری جمعی در یک جامعه دیجیتاله. قوانین DAO میتونن در قراردادهای هوشمند پیاده بشن و اعضا بر اساس سازوکار تعیین شده درباره پیشنهادها یا استفاده از منابع تصمیم بگیرن. هدف این مدل، کاهش وابستگی تصمیم گیری به یک مدیر یا شرکت مرکزیه. با این حال، میزان غیرمتمرکز بودن DAO به نحوه توزیع قدرت، حق رای و ساختار حاکمیتی اون بستگی داره. بنابراین صرف استفاده از عنوان DAO به معنی توزیع برابر قدرت بین اعضا نیست.

نقش زیرساخت و ذخیره سازی غیرمتمرکز در Web3

همه داده های یک برنامه Web3 برای قرار گرفتن مستقیم روی بلاکچین مناسب نیستن. هزینه و محدودیت فضای ذخیره سازی باعث میشه بخش هایی مثل فایل ها یا داده های حجیم در زیرساخت های جداگانه نگهداری بشن. در نتیجه، معماری یک dApp میتونه ترکیبی از بلاکچین، قرارداد هوشمند و ذخیره سازی غیرمتمرکز باشه. غیرمتمرکز بودن یک برنامه فقط به بلاکچین اون محدود نمیشه. محل اجرای رابط کاربری، سرویس دسترسی به شبکه و محل نگهداری داده هم روی میزان تمرکززدایی اثر دارن. به همین دلیل، برای بررسی یک پروژه Web3 بهتره کل معماری اون بررسی بشه، نه فقط شبکه ای که از اون استفاده میکنه.
این اجزا در کنار هم نحوه عملکرد وب 3 رو شکل میدن؛ کیف پول هویت و امضای کاربر رو مدیریت میکنه، بلاکچین وضعیت شبکه رو ثبت میکنه، قراردادهای هوشمند منطق اجرایی رو انجام میدن و dApp این مجموعه رو در اختیار کاربر قرار میده. توکن ها و DAO هم لایه اقتصادی و حاکمیتی این اکوسیستم رو تکمیل میکنن.

بیشتر بخوانید: هویت غیرمتمرکز و مفاهیم مرتبط با آن چیست؟

کاربردهای واقعی وب 3 در حال حاضر

Web3 از مرحله ایده فراتر رفته و امروز در حوزه هایی مثل امور مالی غیرمتمرکز، پرداخت با استیبل کوین ها، توکنیزه کردن دارایی های واقعی، هویت دیجیتال، بازی، شبکه های اجتماعی و DAOها کاربرد داره. البته میزان تمرکززدایی و بلوغ این پروژه ها یکسان نیست.

• امور مالی غیرمتمرکز (DeFi): کاربران میتونن بدون واسطه های مالی سنتی از خدماتی مثل معامله، وام دهی، وام گیری و تامین نقدینگی استفاده کنن. پروتکل هایی مثل Aave این خدمات رو با قراردادهای هوشمند ارائه میدن. ریسک قرارداد هوشمند، نوسان دارایی و لیکویید شدن همچنان وجود داره.
• پرداخت با استیبل کوین ها: استیبل کوین ها امکان انتقال ارزش و پرداخت روی بلاکچین رو فراهم میکنن و از نمونه های مهم استفاده از توکنیزه کردن در پرداخت های سریع و برنامه پذیر هستن. با این حال، ریسک نقدشوندگی، ساختار ذخایر و چالش های نظارتی همچنان مطرحه.
• توکنیزه کردن دارایی های واقعی (RWA): دارایی هایی مثل اوراق بدهی، طلا، املاک و سهام میتونن به شکل توکن روی بلاکچین نمایش داده بشن. این مدل میتونه تقسیم پذیری و انتقال دارایی رو ساده تر کنه، اما توکن شدن یک دارایی به تنهایی مالکیت قانونی اون رو تضمین نمیکنه.
• هویت دیجیتال: هویت غیرمتمرکز تلاش میکنه کنترل شناسه ها و اطلاعات قابل اثبات رو از یک ارائه دهنده مرکزی جدا کنه. این مدل میتونه برای مواردی مثل اثبات سن، عضویت، مدارک آموزشی و احراز ویژگی های مشخص استفاده بشه، هرچند پذیرش گسترده اون به استانداردها و هماهنگی میان سرویس ها وابسته است.
• شبکه های اجتماعی و اقتصاد تولیدکنندگان محتوا: پروژه هایی مثل Farcaster و Zora تلاش میکنن بخشی از هویت، ارتباطات، محتوا یا اقتصاد برنامه رو به زیرساخت های بلاکچینی منتقل کنن. قابلیت انتقال یا استفاده از بعضی اجزا در سرویس های دیگر، تفاوت مهم این مدل با شبکه های اجتماعی سنتیه.
• بازی و دارایی های دیجیتال: بازی های Web3 از توکن ها و NFTها برای ایجاد دارایی های قابل انتقال استفاده میکنن. این دارایی ها در صورت پشتیبانی اکوسیستم میتونن بین بازارها یا برنامه های مختلف جابه جا بشن، اما مالکیت NFT به معنی تضمین ارزش اقتصادی اون نیست.
• DAO و تصمیم گیری جمعی: DAOها از قراردادهای هوشمند و سازوکارهای حاکمیتی برای مدیریت منابع و رای گیری استفاده میکنن. ابزارهایی مثل Snapshot و Tally در این فرایند کاربرد دارن. با این حال، توزیع نابرابر توکن های حاکمیتی یا مشارکت پایین اعضا میتونه باعث تمرکز قدرت بشه.

مزایا و معایب وب 3 چیست؟

Web3 تلاش میکنه بخشی از کنترل دارایی، داده و تعاملات دیجیتال رو از پلتفرم های متمرکز به کاربر و شبکه های توزیع شده منتقل کنه. این مدل میتونه مالکیت مستقیم، دسترسی بدون مجوز و تعامل بین برنامه ها رو تقویت کنه. در مقابل، پیچیدگی فنی، ریسک امنیتی، هزینه تراکنش و چالش های قانونی هنوز از موانع مهم پذیرش گسترده اون هستن.

مزایای وب 3

• مالکیت مستقیم دارایی های دیجیتال: توکن ها و دارایی های دیجیتال میتونن مستقیما تحت کنترل کاربر باشن و لزوما به حساب یک پلتفرم وابسته نباشن. البته مالکیت توکن با مالکیت قانونی یک دارایی واقعی تفاوت داره.
• کاهش وابستگی به واسطه ها: قراردادهای هوشمند میتونن بعضی عملیات رو طبق قوانین از قبل تعیین شده اجرا کنن. DeFi نمونه مشخصیه که بخشی از خدمات مالی رو بدون واسطه سنتی ارائه میکنه.
• قابلیت تعامل بین برنامه ها: قراردادها و استانداردهای مشترک اجازه میدن برنامه های مختلف از دارایی ها و قابلیت های یکدیگر استفاده کنن. این ترکیب پذیری میتونه زمان و هزینه توسعه بعضی محصولات رو کاهش بده.
• کنترل بیشتر روی هویت و داده: معماری Web3 میتونه کنترل بعضی اطلاعات هویتی و دسترسی ها رو بیشتر به خود کاربر منتقل کنه. استانداردهایی مثل DID هم برای ایجاد شناسه های غیرمتمرکز طراحی شدن.

محدودیت ها و چالش های وب 3

• پیچیدگی استفاده: مدیریت کیف پول، کلید خصوصی، عبارت بازیابی و امضای تراکنش برای کاربر تازه کار ساده نیست. اشتباه در مدیریت این موارد هم ممکنه به از دست رفتن دسترسی به دارایی منجر بشه.
• مقیاس پذیری و هزینه تراکنش: بعضی شبکه ها در زمان افزایش تقاضا با محدودیت ظرفیت یا افزایش کارمزد مواجه میشن. راهکارهای لایه دوم بخشی از این مشکل رو هدف گرفتن، اما این چالش هنوز در معماری Web3 مطرحه.
• ریسک قراردادهای هوشمند: قراردادها طبق کدی که روی شبکه مستقر شده اجرا میشن. اگر کد آسیب پذیر باشه، امکان سوءاستفاده یا از دست رفتن دارایی وجود داره. به همین دلیل، ممیزی امنیتی و طراحی صحیح قرارداد اهمیت زیادی داره.
• حریم خصوصی محدود در بعضی شبکه ها: عمومی بودن داده های بلاکچین به این معنی نیست که کاربر ناشناس میمونه. تراکنش های عمومی میتونن برای تحلیل رفتار یک آدرس استفاده بشن. راهکارهایی مثل اثبات دانش صفر برای کاهش افشای اطلاعات توسعه پیدا کردن، اما استفاده از اون ها به طراحی هر پروژه بستگی داره.
• چالش های قانونی و حاکمیتی: وقتی Web3 وارد حوزه هایی مثل پرداخت، خدمات مالی یا دارایی های واقعی میشه، قوانین مربوط به احراز هویت، حمایت از مصرف کننده و انتقال دارایی اهمیت پیدا میکنن. چارچوب قانونی هم بین کشورها یکسان نیست.
  
  

Web3 یک مدل بدون مشکل نیست. ارزش اون بیشتر در تغییر شیوه کنترل و تعامل با دارایی و داده دیده میشه، اما برای استفاده گسترده تر باید مشکلات تجربه کاربری، امنیت، مقیاس پذیری و قانون گذاری هم برطرف یا مدیریت بشن.

آینده وب 3 چگونه خواهد بود؟

آینده Web3 احتمالا به جای جایگزین کردن کامل Web2، به سمت ترکیب شدن با زیرساخت های فعلی اینترنت میره. بخش هایی مثل بلاکچین، قراردادهای هوشمند و توکن ها میتونن پشت سرویس هایی قرار بگیرن که از نظر ظاهری تفاوت زیادی با برنامه های معمولی ندارن.
در این مسیر، بهبود مقیاس پذیری، کاهش هزینه تراکنش و ساده تر شدن تجربه کیف پول اهمیت زیادی داره؛ چون استفاده گسترده از Web3 بدون حل این مشکلات دشوار میشه. NIST هم تاکید میکنه که فناوری های Web3 هنوز در حال توسعه هستن و ادغام اون ها با اینترنت، ملاحظات امنیتی و حریم خصوصی جدیدی ایجاد میکنه.
یکی از مسیرهای مهم، گسترش توکنیزه کردن دارایی ها و استفاده از استیبل کوین ها برای پرداخت و انتقال ارزشه. در کنار اون، هویت های غیرمتمرکز و قابل راستی آزمایی میتونن بخشی از خدمات هویتی آینده رو تشکیل بدن. W3C در سال ۲۰۲۶ همچنان روی نسخه های جدید استاندارد DID و سازوکارهای مرتبط با اون کار میکنه که نشون میده این حوزه هنوز در مرحله توسعه و استانداردسازی قرار داره.
موفقیت Web3 بیشتر از تعداد پروژه ها به حل چند مسئله اساسی بستگی داره؛ امنیت قراردادها، حفاظت از حریم خصوصی، قابلیت تعامل بین شبکه ها، تجربه کاربری و چهارچوب قانونی. اگر این موانع بهتر مدیریت بشن، Web3 میتونه در بخش هایی از اینترنت به عنوان یک لایه زیرساختی مورد استفاده قرار بگیره. اما هنوز شواهد کافی برای این ادعا وجود نداره که Web3 به طور کامل جای Web2 رو خواهد گرفت.

جمع بندی

برای اینکه بدونیم Web3 چیست؟ نباید اون رو صرفا یک نسخه جدید از اینترنت یا مجموعه ای از پروژه های بلاکچینی بدونیم. ایده اصلی نسل سوم اینترنت، تغییر رابطه بین کاربر، پلتفرم، داده و داراییه. بلاکچین، قراردادهای هوشمند، کیف پول ها، توکن ها و برنامه های غیرمتمرکز هم ابزارهایی هستن که برای رسیدن به این هدف کنار هم قرار میگیرن. بخش هایی از این ایده همین حالا در DeFi، استیبل کوین ها، RWA، هویت دیجیتال، بازی ها و DAOها استفاده میشن. با این حال، تجربه کاربری، امنیت، مقیاس پذیری و قوانین هنوز از مهم ترین موانع پذیرش گسترده Web3 هستن.